کتابهای مربوط به شریعت عموماً بیشتر بر فقه و نظریّهی حقوقی تمرکز دارند و قواعد متنوّع مکاتب مختلف حقوقی مسلمانان را در مورد یک موضوع خاص و نتیجهی پیشبینیشدهی آن بیان میکنند. گذشته از آثار معدودی از پژوهشگرانی مانند ، ، و ، به ندرت میتوان با مطالعهای در مورد شریعت مواجه شد که آن را مستقیماً در زمینههای تاریخی، جامعهشناختی، فرهنگی و سیاسی خود قرار دهد. کتاب «روندهای معاصر در شریعت: مباحث انتقادی در زمینههای تاریخی» - نوشتهی مشترک جامعهشناس سیاسی و دکتر محمّد م. کشاوجی، وکیل دادگستری آموزشدیده در زبان انگلیسی، با پیشگفتاری از ، دبیرکل - فضای تازهای را برای تأمّل میگشاید. این کتاب اهداف قانون - رویکردی که در اندیشهی حقوقی مسلمانان کمتر مورد بررسی قرار گرفته است - را برجسته میکند و در عین حال محدودیّتها و تناقضات شریعت و همچنین پتانسیل آن برای برآوردن نیازهای در حال تحوّل جوامع مسلمان با پیشرفت قرن بیست و یکم را بررسی میکند.
این نگاه وسیعتر اهمیّت دارد زیرا یکی از مهمترین تغییرات در سیاست جهانی اواخر قرن بیستم، ظهور مجدّد دین در عرصهی عمومی بود - خیزشی که فرضیّات مبنی بر اینکه مدرنیزاسیون به طور طبیعی منجر به سکولاریزاسیون میشود را متزلزل کرد. از مسیحیّت محافظهکار در ایالات متحده گرفته تا ظهور انتخاباتی حزب بهاراتیا جاناتا در هند، دین دوباره وارد زندگی سیاسی شد. این امر در هیچ کجا به اندازهی جنبشهای متنوّع احیای اسلامی مشهود نبود، که دولتهای ملّی را برای تدوین و اجرای شریعت تحت فشار قرار میدادند. برای بسیاری از مؤمنان عادی، شریعت به معنای عدالت یا حکومتداری خوب بود؛ برخی دیگر از یک دولت اسلامی برنامهریز حمایت میکردند. در دهههای ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰، این انگیزهها، مبارزات عمدتاً مسالمتآمیز اسلامگرایانه - که توسّط اخوانالمسلمین و انقلاب ۱۹۷۹ ایران شکل گرفته بود - را برانگیخت تا شریعت را به معیار قانون اساسی تبدیل کنند. با این حال، در دههی ۲۰۰۰، گروههای مسلّح در کشورهایی مانند افغانستان، عراق، سومالی و سوریه از طریق خشونت به دنبال همین هدف بودند.
اینکه شریعت چه معنایی دارد ــ و چه باید داشته باشد ــ همچنان محلِ مناقشه است. بحران کنونیِ اقتدار دینی در اسلام، از جمله، با اختلافنظرها درباری منابع، روشهای تفسیری و نهادهای آن گِرِه خورده است. از چهرههای اصلی این مناظره، اندیشمندانی هستند که آنان را بهگونههای مختلف مدرن، اصلاحطلب، پیشرو یا نئوسنّتگرا (نئو ترادیسیونالیست) توصیف میکنند؛ کسانی که هم جزمگراییِ نصمحور را نقد میکنند و هم وامگیریهای بیتأمّل از غرب را، و میکوشند از رهگذرِ مواجههی انتقادی با سنّت و دانش معاصر، به گونهای از مدرنیّتِ متمایزِ مسلمانانه دست یابند.
درباری کتاب
کتاب «روندهای معاصر در شریعت» به این مسائل میپردازد. نخست، درآمدی انتقادی بر رویکردهای مدرنگرا و پیشرو (و در صورت لزوم، نواندیشانهی سنّتگرا) به شریعت عرضه میکند و حوزههایی چون طرّاحی قانون اساسی، حقوق بشر، عدالت جنسیّتی، زیستاخلاق، آزادی دینی، عدالت کیفری، زندگی اقتصادی، مالیه و مالکیّت را دربرمیگیرد. کتاب این پرسشها را مطرح میکند: آیا شریعت باید الزاماً در قالب یک قانون واحدِ دولتی متجسّد شود؟ آیا میتوان آن را با قانوناساسیگرایی و حقوق بشر سازگار کرد؟ پیامدهای آن برای زنان، غیرمسلمانان و آنچه «مسلمانان دگراندیش» خوانده میشود چیست؟ آیا منابع شریعت میتوانند پشتوانهی یک اقتصاد سیاسی اخلاقیتر، فراتر از نولیبرالیسم، باشند؟ در پاسخ به این پرسشها، کتاب تبارشناسیهای اندیشهی حقوقیِ اصلاحطلبانه را بازسازی میکند و نشان میدهد که این جریانها چگونه در بافتهای مسلمانِ اکثریّت و اقلیّت نهادینه شدهاند.
مضامین کلیدی
دوّم، این کتاب، دستور کارهای اصلاحات را از نظر تاریخی و سیاسی بررسی میکند و میزان پذیرش آنها را در میان مسلمانان و جریانهای رقیب اندیشهی اسلامی ارزیابی میکند. چرا برخی تلاشها به عنوان اروپامحور یا خطرناک محکوم میشوند؟ بحران گستردهتر لیبرالیسم چگونه تلاشها برای «بومیسازی» مفاهیم لیبرال در قالب اصطلاحات اسلامی را شکل داده است؟ به طور گستردهتر، اصلاحات قانونی به طور واقعبینانه در مبارزات مسلمانان برای عدالت و رهایی چه دستاوردی میتواند داشته باشد - و محدودیّتهای قانون واقعاً کجاست؟
روی هم رفته، این رشتهها این کتاب پیشگامانه را هم به یک نقشهی راه و هم به مجموعهای از ابزارها تبدیل میکنند: «روندهای معاصر در شریعت» نشان میدهد که بحثها در مورد شریعت از کجا آمدهاند و خوانندگان را برای جهتیابی در مسیر چنین بحثهایی مجهّز میکند. نتیجه، راهنمایی دقیق و قابل فهم برای پژوهشگران، متخصّصان و خوانندگان متعهّدی است که میخواهند فراتر از شعارها فکر کنند - به سوی آیندههای عملی و اصولی برای حقوق اسلامی در جهانی متکثّر و به طور فزایندهای متکثّر در زمان تحوّلات بزرگ جهانی.
کتاب «روندهای معاصر در شریعت: مباحث انتقادی در بسترهای تاریخی» قرار است در تابستان ۲۰۲۶ توسّط انتشارات بلومزبری به عنوان بخشی از برنامه یانتشارات مؤسّسهی مطالعات اسماعیلی لندن منتشر شود.
شخص رابط: آقای سوشیل گوکاراکوندا ، مدیر ارشد بازاریابی و ارتباطات: communications@iis.ac.uk
این کتاب تاکنون مورد تحسین برخی از منتقدان قرار گرفته است، از جمله:
کاوشی بهموقع و عمیقاً جذّاب... کتابی که برای درک پویایی اندیشهی مدرن اسلامی باید خوانده شود.
، استاد مطالعات توسعه و پژوهشگر ارشد گولدینگ، کالج بریزنوزِ، دانشگاه آکسفورد
«کاوشی جامع و بهموقع از چگونگی دستوپنجه نرم کردن مسلمانان در سراسر جهان با همسو کردن ایمان و زندگی مدرن»
... منبعی ضروری برای درک چگونگی تکامل شریعت در پاسخ به واقعیّتهای معاصر. مطالعهای حیاتی.
، استاد کرسیِ خاندان میرزا در اندیشهی اسلامی و جوامع مسلمان، مدرسهی امور جهانی کیو، دانشگاه نوتردام، ایالات متحدهی آمریکا.
«روندهای معاصر در شریعت» تحلیلی دقیق و قابل فهم از مباحث کلیدی امروز در مورد حقوق اسلامی ارائه میدهد.
... این کتاب، سهم معتبری در مطالعهی حقوق اسلامی، اصلاحات و مدرنیته دارد.
، استاد کرسیِ سلطان عمان در مطالعات عربی و اسلامی، دانشگاه ملبورن.
برای یک یهودی علاقهمند به هماهنگی بین ادیان، این کتاب جذّاب، درهای تفاهم را، آنطور که شایستهی شریعت است، میگشاید... اثری عمیقاً تأثیرگذار
... در اینجا، فرد فرهیختهی غیر متخصّص، چه مسلمان یا غیرمسلمان، میتواند با چالشها و راهحلهای یک رویکرد لیبرالِ اسلامی در قبال مسائل دیرپای زندگی اخلاقی، در سطوح فردی، خانوادگی و اقتصادی، و نیز با مقاصد عدالت، آشنا شود.
، دانشگاه کوئین مری، انگلستان.
